Điền kinh Việt Nam: Tấm huy chương vàng và khoảng lặng phía sau đường chạy

Ở Nha Trang, tôi có thói quen ra đường chạy ven biển lúc năm giờ sáng. Ở đó tôi gặp những người chạy bộ nghiệp dư, vài huấn luyện viên dẫn học trò nhí, và thỉnh thoảng một vận động viên điền kinh tập nước rút trên đoạn đường vắng. Không khán đài, không máy quay, không bình luận viên. Chỉ có tiếng giày chạm nhựa đường đều đặn. Nhiều năm trước, khi còn ở Kenya, tôi từng đứng bên đường ở Iten lúc mặt trời mọc và thấy hàng trăm vận động viên chạy thành dòng trên con đường đất đỏ. Ở đó, chạy là chuyện của cả một cộng đồng. Ở đây, chạy vẫn là chuyện riêng của vài người.

Sự tương phản ấy ám ảnh tôi mỗi khi một kỳ SEA Games khép lại. Nguyễn Thị Oanh bước lên bục nhận huy chương vàng, lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên, và trong khoảnh khắc ấy cả nước biết tên cô. Rồi vài tuần sau, đường chạy lại vắng. Không có giải đấu nào được truyền hình trực tiếp đủ dài để giữ câu chuyện sống. Không có bản hợp đồng tài trợ nào đủ lớn để biến một tấm huy chương thành một sự nghiệp bền vững. Điền kinh Việt Nam đang sở hữu những vận động viên hàng đầu Đông Nam Á, nhưng lại chưa sở hữu một hệ thống để giữ họ lại.

Bối cảnh: một nền điền kinh mạnh ở vùng trũng

Trong nhiều thập kỷ, điền kinh là mỏ huy chương quen thuộc của thể thao Việt Nam tại các kỳ SEA Games. Các nội dung chạy cự ly trung bình, chạy vượt rào, nhảy xa và nhảy cao từng mang về hàng chục huy chương vàng mỗi kỳ đại hội. Đặc biệt, các vận động viên nữ gánh phần lớn thành tích: Nguyễn Thị Oanh với các nội dung 1.500m, 3.000m vượt chướng ngại vật và 5.000m; Nguyễn Thị Huyền với 400m và 400m vượt rào; Bùi Thị Thu Thảo với nhảy xa; Lê Tú Chinh với các nội dung chạy ngắn.

Khi SEA Games 31 được tổ chức tại Hà Nội năm 2026, điền kinh Việt Nam có một kỳ đại hội thành công rực rỡ trên sân nhà. Khán đài đầy ắp, tiếng cổ vũ vang dội, và các vận động viên tận dụng tối đa lợi thế quen sân. Nhưng chính khoảnh khắc ấy lại phơi bày một vấn đề: thành công của chúng ta phụ thuộc quá nhiều vào việc được thi đấu ở nhà, trước khán giả nhà, trong điều kiện quen thuộc. Khi phải ra nước ngoài, trước đối thủ mạnh hơn và khán đài không dành cho mình, thành tích thường sụt giảm rõ rệt.

Có một nghịch lý mà tôi quan sát thấy qua nhiều năm theo dõi: thành tích ở SEA Games rất cao, còn thành tích ở đấu trường châu lục lại rất khiêm tốn. Tại các kỳ Asian Games và Giải vô địch điền kinh châu Á, số vận động viên Việt Nam lọt vào chung kết chỉ đếm trên đầu ngón tay. Khoảng cách giữa vô địch Đông Nam Á và có mặt ở chung kết châu Á là một vực thẳm mà rất ít người nói tới, bởi vì chúng ta đã quen với việc đo thành công bằng màu huy chương ở sân chơi khu vực.

Nhìn sang các nước trong khu vực, bức tranh càng rõ. Thái Lan đầu tư mạnh cho các trung tâm huấn luyện quốc gia và thường xuyên đưa vận động viên tập huấn ở châu Âu, Mỹ. Philippines có một số vận động viên đạt chuẩn Olympic nhờ hệ thống học bổng thể thao gắn với các trường đại học Mỹ. Malaysia và Indonesia cũng có những chương trình phát hiện tài năng bài bản. Việt Nam không hề thua kém về tài năng thô, nhưng lại chậm hơn trong việc biến tài năng thành một dòng chảy ổn định.

Điều này không chỉ là câu chuyện của riêng điền kinh. Nó phản ánh một chiến lược dài hạn: dồn nguồn lực cho mục tiêu ngắn hạn. SEA Games diễn ra hai năm một lần, và mỗi kỳ đại hội là một cột mốc để đánh giá thành tích của cả ngành thể thao. Trong guồng quay đó, việc xây một đường chạy đạt chuẩn quốc tế, hay duy trì một trung tâm huấn luyện trẻ hoạt động liên tục suốt mười năm, trở thành mục tiêu kém hấp dẫn hơn so với việc giành thêm một tấm huy chương vàng trước mắt.

Điểm cốt lõi: thành tích đến từ cá nhân, không đến từ hệ thống

Điều tôi nhận ra khi xem lại hành trình của Nguyễn Thị Oanh là cô thường phải thi đấu nhiều nội dung trong cùng một ngày, thậm chí nhiều nội dung trong cùng một buổi. Đó là một gánh nặng thể lực khủng khiếp mà rất ít vận động viên trên thế giới chấp nhận, bởi vì nó gần như chắc chắn khiến thành tích ở từng nội dung bị kéo xuống. Nhưng cô làm điều đó, vì đội tuyển cần huy chương, và vì không có ai khác đủ sức thay thế.

Đây chính là dấu hiệu của một nền điền kinh mỏng về chiều sâu: khi thành tích quốc gia phụ thuộc vào một vài cá nhân kiệt xuất thay vì vào một lớp vận động viên được đào tạo bài bản. Một hệ thống khỏe mạnh sẽ có ba, bốn người ở mỗi nội dung, cạnh tranh nhau, thay thế nhau. Ở Việt Nam, nhiều nội dung chỉ có một cái tên, và khi cái tên ấy chấn thương hoặc giải nghệ, cả nội dung sụp đổ.

Tôi từng chứng kiến điều này ở cấp độ nhỏ hơn. Trong những năm làm bình luận viên, tôi đến một số tỉnh thành để ghi hình các giải điền kinh trẻ. Ở đó, tôi gặp những học sinh chạy rất nhanh, những đứa trẻ có tố chất mà bất kỳ huấn luyện viên chuyên nghiệp nào cũng phải ghen tị. Nhưng tôi cũng thấy điều kiện tập luyện của chúng: đường chạy bị nứt, giày thi đấu mòn, và một huấn luyện viên phải phụ trách quá nhiều nhóm tuổi cùng lúc. Những đứa trẻ ấy lớn lên, và phần lớn biến mất khỏi đường chạy trước tuổi hai mươi, không phải vì thiếu tài năng, mà vì không có con đường nào để đi tiếp.

Có một chi tiết nhỏ mà tôi luôn nghĩ tới. Trong một buổi ghi hình giải trẻ ở miền Trung, tôi thấy một cô bé chạy 800m với kỹ thuật đẹp đến mức tôi phải tua lại đoạn phim nhiều lần. Cô bé ấy về đích đầu tiên, rồi lặng lẽ đi ra khỏi đường chạy, không ai chụp ảnh, không ai phỏng vấn. Tôi hỏi huấn luyện viên của em rằng em sẽ đi đâu tiếp theo. Ông chỉ cười và nói rằng hãy để xem gia đình có cho em tiếp tục hay không đã. Đó là câu trả lời khiến tôi hiểu rằng vấn đề của điền kinh Việt Nam không nằm ở đường chạy, mà nằm ở quyết định của một gia đình về tương lai của con mình.

So sánh với Kenya, nơi tôi sinh ra, là một so sánh dễ bị hiểu sai. Kenya không giàu hơn Việt Nam, và cơ sở hạ tầng thể thao của họ cũng không hoàn hảo. Nhưng Kenya có một thứ mà chúng ta thiếu: một dòng chảy văn hóa. Ở Iten, một đứa trẻ mười tuổi chạy tám cây số đến trường mỗi ngày, không phải để tập luyện, mà vì đó là cách duy nhất để đến lớp. Khi chạy trở thành một phần của đời sống thường nhật, việc chọn một đứa trẻ có tố chất để đào tạo trở nên dễ dàng hơn rất nhiều, vì nguồn cung không bao giờ cạn. Việt Nam không có lợi thế địa hình đó, nhưng Việt Nam có thể xây một dòng chảy tương tự bằng hệ thống trường học và câu lạc bộ địa phương, nếu ai đó chịu đầu tư vào nó trong một thập kỷ.

Góc nhìn phản trực giác: tấm huy chương SEA Games đang giới hạn chúng ta

Có một quan niệm phổ biến rằng thành tích SEA Games là thước đo sức mạnh của điền kinh Việt Nam. Tôi cho rằng điều ngược lại mới đúng: chính sự tập trung quá mức vào SEA Games đang đặt trần cho sự phát triển của môn này.

Khi mục tiêu là huy chương vàng khu vực, một vận động viên chỉ cần đạt mức thành tích đủ để vượt qua các đối thủ Đông Nam Á. Khi mục tiêu là chung kết châu Á, người ta buộc phải xây dựng một chương trình tập luyện khác hẳn: dinh dưỡng, thể lực, tâm lý, phục hồi chấn thương, và quan trọng nhất là một lịch thi đấu quốc tế dày đặc để cọ xát. SEA Games không tạo ra áp lực đó. Nó tạo ra cảm giác thành công, và cảm giác thành công là kẻ thù thầm lặng của tiến bộ.

Nói cách khác, giá trị thi đấu và giá trị thương mại của điền kinh Việt Nam đang lệch pha. Một tấm huy chương vàng SEA Games có giá trị tinh thần lớn, nhưng giá trị thương mại rất nhỏ, bởi vì nó không mở ra được thị trường quốc tế cho vận động viên. Trong khi đó, một suất vào chung kết châu Á, dù không có huy chương, lại có thể mang về hợp đồng tài trợ, lời mời thi đấu, và cơ hội tập huấn ở nước ngoài. Chúng ta đang thưởng cho thứ dễ đo, thay vì đầu tư vào thứ khó đo nhưng có giá trị dài hạn.

Điều đáng giữ lại

Nhìn những đứa trẻ tập chạy trên đường ven biển Nha Trang lúc năm giờ sáng, tôi không thấy một nền điền kinh yếu. Tôi thấy một nền điền kinh chưa được xây. Tài năng đã ở đó, hiện diện trong từng bước chân im lặng mà không ai ghi lại. Hào quang không đến từ ánh đèn sân vận động, mà từ những người phụ nữ dám mơ. Và nếu chúng ta tiếp tục chỉ đếm huy chương mỗi hai năm một lần, thì những giấc mơ ấy sẽ tiếp tục tan biến trong im lặng, trước khi kịp có ai ngồi xuống lắng nghe.