Bảng điểm không có khán giả: mùa quyền thuật và những người giữ nhịp cho từng động tác

7 giờ 12 phút sáng, nhà thi đấu đa năng tỉnh Bình Dương vẫn còn giữ mùi ẩm của sàn gỗ vừa lau. Khán đài bốn nghìn chỗ ngồi trống trơn, chỉ có ba người: một cô gái mặc áo lam, một người đàn ông cầm sổ, và một chị lao công đứng nép sau cột để xem. Cô gái bước lên thảm, hít vào, rồi đi hết bài quyền trong hai phút mười bốn giây. Khi tiếng hô cuối cùng dứt, không một tràng vỗ tay. Chỉ có tiếng máy tính của ban giám khảo kêu lên một tiếng bíp khô khan, và trên màn hình hiện ra: 9.56. Cô gái cúi đầu chào, bước xuống, ngồi bệt xuống nền nhà, tháo đai bảo vệ cổ chân, mặt không biểu cảm. Người đàn ông cầm sổ ghi gì đó rồi bỏ đi. Chị lao công hỏi tôi bằng giọng rất nhỏ: "Vậy là thắng hay thua hả chú?". Tôi không biết trả lời thế nào. Bởi vì trong làng quyền thuật, một bài thi 9.56 có thể là huy chương vàng, cũng có thể là suất ở nhà. Và cái khoảng cách giữa vàng với ở nhà nhiều khi chỉ là 0.03 — nhỏ hơn một cái chớp mắt, nhưng đủ để người ta khóc suốt đêm trong phòng khách sạn. Trong môn quyền thuật, thứ quyết định cuộc đời của một vận động viên không phải là đòn đẹp nhất, mà là một phần trăm điểm mà không khán giả nào nhìn thấy.

Tôi đã ngồi trong những nhà thi đấu như thế suốt nhiều năm, từ ngày còn là một cầu thủ trẻ và sau này là người viết. Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể. Không phải trận đấu trên sàn, mà trận đấu trong tờ giấy chấm điểm, trong bảng phân bổ độ khó, trong cái lịch tập mà không ai dán lên tường.

Bối cảnh. Quyền thuật — hay còn gọi là taolu, đối lập với tán thủ — là môn thi đấu có hệ thống chấm điểm riêng, không dựa trên đối kháng trực tiếp. Tại Việt Nam, đây là nội dung có mặt ở các giải vô địch quốc gia, ở Đại hội Thể thao toàn quốc, và là nguồn huy chương quan trọng ở Đại hội Thể thao Đông Nam Á. Wushu taolu của Việt Nam từng gắn với cái tên Dương Thúy Vi, người phụ nữ đã mang về cho thể thao nước nhà nhiều tấm huy chương SEA Games ở nội dung kiếm thuật và quyền. Nhưng câu chuyện của giải đấu không nằm ở những tấm ảnh ăn mừng. Nó nằm ở một thứ khô khan hơn nhiều: bảng chấm điểm mười điểm được chia thành ba nhóm giám khảo.

Nhóm A chấm chất lượng kỹ thuật động tác, trị giá năm điểm. Nhóm B chấm tổng thể biểu diễn — uy lực, phối hợp, thần thái, nhịp điệu — trị giá ba điểm. Nhóm C chấm độ khó kỹ thuật, trị giá hai điểm. Tổng lại là mười. Nghe đơn giản. Nhưng cái khó là ở hai điểm cuối cùng. Bởi vì độ khó không phải là thứ càng cao càng tốt. Độ khó là một cán cân: nếu bạn khai báo một động tác khó (nandu) mà khi thi đấu lại không đạt đúng chuẩn, bạn bị trừ nặng, và cái trừ đó có thể xóa sạch nỗ lực của cả bài. Còn nếu bạn khai báo quá an toàn, bạn tự bắn vào chân mình trước khi bước lên thảm, vì đối thủ sẽ khai báo cao hơn.

Trong suốt mùa giải này, tôi theo dõi sáu vòng đấu ở ba tỉnh, ghi lại từng mức điểm, từng lần khai báo độ khó, từng lần hội ý. Và điều tôi thấy không giống như những gì người ta tưởng. Người ngoài nghĩ quyền thuật là môn biểu diễn, là "múa", là cuộc chơi của cái đẹp. Nhưng nếu cái đẹp quyết định kết quả, thì đã không có cảnh một cô gái ngồi bệt bên thảm mà mặt không cảm xúc sau khi vừa đạt 9.56. Người ta chỉ ngồi như thế khi bài thi của mình không sai. Chính vì không sai mà vẫn thua mà.

Phân tích. Hãy bắt đầu từ con số 0.03. Trong một bài quyền, tổng điểm là trung bình của các giám khảo, và mỗi giám khảo có quyền trừ theo mười mấy mục nhỏ: lệch trục, mất thăng bằng nhẹ, chạm đất không đúng quy định, khựng nhịp, sai hướng động tác, thiếu độ căng thân, đầu gối rung khi tiếp đất. Mỗi lỗi nhỏ trừ từ 0.01 đến 0.03. Một bài thi hoàn hảo về mặt cảm giác có thể vẫn bị trừ 0.1 vì những chi tiết mà chính vận động viên không cảm nhận được. Đó là lý do tôi luôn dành thời gian ngồi cùng tổ giám định video sau mỗi lượt thi. Không phải để tìm lỗi cho ai, mà để hiểu vì sao cùng một bài, người được 9.53, người được 9.50.

Trong một buổi rà soát, giám định viên mở lại đoạn ghi hình ở khung hình thứ 1.842. Anh chỉ vào màn hình và nói: "Chân trái tiếp đất ở đây, gót chạm trước bàn chân 0.05 giây. Tính là một lỗi kỹ thuật nhỏ.". Tôi tua lại ba lần và quả thật, chỉ nhìn ở tốc độ 0.25 mới thấy được. Vận động viên đó mất 0.01, và cuối giải, cô ấy mất huy chương bạc vì 0.01 đó. Một buổi tập sáu tiếng để tạo ra một động tác, và một phần trăm giây quyết định tất cả. Đây là chỗ mà môn quyền thuật khác với mọi môn thể thao khác: lỗi không nằm ở việc bạn bị người khác đánh trúng, mà nằm ở việc bạn hơi khác so với chính tiêu chuẩn trong sách.

Cấu trúc của một bài thi truyền thống gồm mười hai tư thế bắt buộc, nhưng giờ đây, để tăng độ khó, các bài được cải tiến với tổ hợp nandu. Nandu không phải là "động tác khó" nói chung, mà là một danh mục khép kín: nhảy xoay 360 độ tiếp đất tư thế quét, nhảy xoay 540 độ tiếp đất tư thế bình, các tổ hợp liên hoàn như bay rồi tiếp đất vào thế đứng. Mỗi tổ hợp có một mã số và một hệ số điểm cụ thể trong sách luật. Vận động viên phải nộp bảng khai báo độ khó trước giờ thi 24 tiếng. Điều này nghe giống một thủ tục hành chính, nhưng thực tế nó là một canh bạc chiến lược.

Ví dụ dễ hiểu: một vận động viên có thể chọn khai báo tổ hợp nhảy 540 độ, giá trị 0.35 điểm, nhưng xác suất thành công trong thi đấu chỉ khoảng 70% theo dữ liệu tập luyện. Nếu làm tốt, cô ta bỏ xa đối thủ. Nếu tiếp đất sai, cô ta không chỉ mất 0.35 điểm mà còn bị trừ thêm vì lỗi ngã, đôi khi lên đến 0.5. Ngược lại, một vận động viên khác chọn 360 độ, giá trị 0.20 điểm, xác suất 95%. Cô này sẽ thắng nếu đối thủ ngã. Trong mùa giải vừa qua, tôi ghi nhận một xu hướng rõ rệt: ở vòng loại, các vận động viên trẻ khai báo độ khó cao, tỉ lệ ngã lên tới gần một phần ba số lượt. Đến chung kết, chính những người đó hạ độ khó xuống, chơi an toàn để giành huy chương. Đó không phải là hèn nhát. Đó là toán học.

Tôi nhớ một huấn luyện viên kỳ cựu ngồi cạnh tôi trong một buổi chung kết. Ông không nói gì suốt hai tiếng, chỉ ghi chép. Đến khi học trò của mình thi xong và giành vàng, ông gấp sổ lại và nói đúng một câu: "Mình thắng từ hôm qua, khi thằng nhỏ quyết định bỏ tổ hợp 540.". Cả khán đài không ai biết quyết định đó. Không ai biết rằng tấm huy chương được làm ra trong một cuộc họp lúc mười giờ đêm, khi huấn luyện viên và học trò ngồi đối diện, nhìn tờ giấy khai báo độ khó, và cân giữa tham vọng với xác suất.

Đó là lý do tôi nói với biên tập của mình rằng: đừng bao giờ đưa tôi đi viết về trận chung kết. Hãy đưa tôi đi viết về buổi họp đêm trước. Bởi vì ngày tôi ngã xuống trên sân cỏ, mặt cỏ cho tôi biết mình thuộc về nơi khác. Nhưng trong làng quyền thuật, người ta không ngã xuống đất. Người ta ngã xuống trong một ô đánh dấu trên tờ giấy.

Một điều tôi để ý trong suốt nhiều mùa giải: khối lượng tập luyện của một vận động viên quyền thuật đỉnh cao không hề nhẹ hơn một cầu thủ bóng đá. Một buổi sáng bắt đầu lúc 5 giờ 30 với khởi động và chạy nền. Buổi chính khóa từ 8 giờ đến 11 giờ, chia thành các khối: khối cơ bản (đứng tấn, di chuyển), khối động tác (đi hết bài), khối độ khó (lặp đi lặp lại một tổ hợp nhảy đến khi cơ thể tự động hóa), và khối thể lực bổ trợ. Buổi chiều lặp lại. Cộng lại thường từ chín đến mười một giờ tập mỗi ngày, sáu ngày một tuần. Trong giai đoạn tiền giải đấu, con số này tăng lên mười ba giờ, và đây là lúc cái đầu gối bắt đầu lên tiếng.

Bác sĩ đội tuyển mà tôi phỏng vấn nói với tôi một câu tôi ghi vào sổ: "Quyền thuật không có chấn thương do va chạm, nhưng có chấn thương do lặp lại. Và chấn thương do lặp lại mới là kẻ giết người thầm lặng.". Thống kê mà bác sĩ này theo dõi trong nhiều năm cho thấy phần lớn ca chấn thương ở nội dung taolu là ở đầu gối, cổ chân và lưng dưới. Đó là kết quả của hàng chục nghìn lần tiếp đất từ trên cao xuống, cùng một tư thế. Không có tiếng xương kêu, không có máu, không có ai la lên. Chỉ có những buổi sáng vận động viên thức dậy và thấy đầu gối mình không chịu gập lại như hôm qua.

Tôi đã hỏi một nữ vận động viên từng vô địch quốc gia vì sao cô không giải nghệ sớm hơn. Cô im lặng rất lâu, rồi nói: "Em không biết làm gì khác. Mười hai năm nay em chỉ học cách đứng tấn. Nếu bỏ, em không biết mình là ai.". Đó không phải là trả lời.

Đây là điểm mà tôi luôn muốn nói rõ với độc giả của mình: nghề quyền thuật không chỉ khó về thể lực, mà khó về tuổi nghề. Một vận động viên quyền thuật thường đạt đỉnh phong độ muộn hơn so với nhiều môn khác, thường vào khoảng giữa hai mươi và hai mươi lăm tuổi, vì cần thời gian để xây dựng độ chín của động tác và độ ổn định của độ khó. Nhưng khi tới ngưỡng đó, cơ thể đã tích lũy đủ chấn thương để bắt đầu từ chối. Cửa sổ thành tích chỉ mở rộng chừng bốn đến năm năm. Phần lớn vận động viên giải nghệ ở tuổi mà bạn bè cùng lứa vừa mới tốt nghiệp đại học, và họ bước ra khỏi nhà thi đấu với rất ít thứ trong tay.

Trong số đó, rất ít người ở lại làm huấn luyện viên. Phần lớn chuyển nghề. Một số đi dạy võ ở các trung tâm tư nhân. Một số mở phòng tập nhỏ. Một số làm nghề khác hẳn. Và gần như không ai được nhớ tên, trừ một vài cái tên đã trở thành thương hiệu quốc gia.

Góc nhìn phản trực giác. Ở đây nảy ra vấn đề mà tôi nghĩ người hâm mộ hay hiểu sai nhất. Người ta thường khen môn quyền thuật là "môn võ đẹp", và ngầm hiểu rằng cái đẹp là tiêu chí số một. Thực tế thì không. Nếu cái đẹp quyết định, ban giám khảo sẽ không cần chia làm ba nhóm, và nhóm A — nhóm chấm chất lượng kỹ thuật — sẽ không chiếm tới năm phần mười tổng điểm. Cái đẹp thuộc về nhóm B, chỉ ba điểm. Năm điểm đầu tiên là về sự chuẩn xác. Chuẩn xác không phải là cảm giác, mà là một danh sách các điều kiện. Bạn có thể làm cho khán giả nổi da gà, nhưng nếu gót chân bạn chạm trước bàn chân trong một phần mười giây, bạn thua.

Hệ quả của sự hiểu sai đó rất cụ thể. Bởi vì người ta tưởng đây là môn biểu diễn, nên người ta không xem. Khán đài ở các giải quyền thuật thường vắng hơn nhiều so với các giải đối kháng. Nhà tài trợ cũng nhìn vào đó. Truyền hình cũng vậy. Và cứ thế, môn này rơi vào một vòng xoáy khép kín: ít khán giả, ít đầu tư, ít cơ hội thi đấu ở đẳng cấp cao, nên các vận động viên gần như chỉ cọ xát với nhau trong nội bộ quốc gia. Mà một hệ sinh thái thi đấu khép kín thì không bao giờ sản sinh ra ngôi sao thực sự, chỉ sản sinh ra những nhà vô địch. Hai khái niệm này không giống nhau. Nhà vô địch là người thắng trong một khuôn khổ. Ngôi sao là người khiến người ta phải thay đổi khuôn khổ.

Có những năm, một vận động viên thắng quốc gia ba lần, nhưng chưa từng thi đấu ngoài đường biên giới. Khi ra đấu trường quốc tế, họ gặp một thứ khác hoàn toàn: đối thủ có khối lượng tập khác, có hệ thống huấn luyện khác, có cách chấm điểm mà thực tế khắt khe hơn. Và cái cú sốc đó đến không phải vì họ yếu. Nó đến vì cả một nền quyền thuật đã quen sống trong một căn phòng khép kín, nơi tiêu chuẩn do chính mình đặt ra.

Tôi không muốn nói rằng cần phải phá bỏ mọi thứ. Tôi muốn nói rằng một hệ thống chỉ có thi đấu nội bộ, không có đối thoại với bên ngoài, thì sẽ tự ru ngủ chính mình. Người trong nghề hiểu điều này, nhưng không ai dám nói to, bởi vì nói to thì mất ghế.

Một chuyện nhỏ nữa mà tôi thấy nhiều người không để ý. Hệ thống chấm điểm quyền thuật hiện nay về bản chất rất giống với công nghệ hỗ trợ trọng tài trong bóng đá. Người ta kỳ vọng nó sẽ làm giảm tranh cãi. Nhưng thực tế, nó chỉ chuyển tranh cãi từ sàn đấu vào phòng họp của ban giám định và vào vùng xám của luật. Ở taolu, khi một vận động viên bị trừ điểm vì một lỗi không rõ ràng, tranh cãi không nổ ra ngoài thảm. Nó diễn ra trong một cuộc họp kín, nơi huấn luyện viên đưa ra đoạn ghi hình và nói: "Động tác này theo luật là đạt.". Và đôi khi, kết quả sau cuộc họp khác với kết quả trên bảng điểm. Không ai công bố chi tiết. Đó là lý do tôi luôn nói với biên tập rằng tin tức về quyền thuật không nằm ở kết quả, mà nằm ở biên bản họp giám định, và biên bản đó gần như không bao giờ được công khai.

Tôi đã từng hỏi một trọng tài vì sao các lỗi nhỏ không được giải thích công khai cho khán giả. Anh nhìn tôi như thể tôi vừa hỏi điều gì đó ngây thơ, rồi nói: "Giải thích thế nào cho hết trong một buổi mà có ba trăm lượt thi?". Câu trả lời hợp lý về mặt vận hành, nhưng nó để lại một khoảng trống. Và khoảng trống đó là nơi niềm tin bị bào mòn, từng chút một, từng mùa giải một.

Ai giữ nhịp cho từng động tác. Trong suốt những ngày tôi sống cùng các đội, có một nhóm người tôi luôn để ý mà hiếm khi được gọi tên. Người quấn băng cho vận động viên. Người đứng bên thảm đếm nhịp. Người ngồi ở góc nhà thi đấu, tay cầm điện thoại quay lại từng lượt thi để tối về mở ra xem lại với học trò. Người chở vận động viên từ khách sạn đến nhà thi đấu lúc năm giờ sáng, mang theo một can nước gừng nóng.

Có một người tôi nhớ mãi. Anh là cựu vận động viên, từng đoạt huy chương quốc gia, nhưng chấn thương lưng khiến anh phải dừng lại. Bây giờ anh làm công việc ghi lại video cho các đội. Anh ngồi ở hàng ghế trên cùng, lắp máy quay trên chân máy, và quay từ đầu đến cuối, không bỏ bất kỳ lượt nào. Hôm cuối giải, tôi hỏi anh cảm giác thế nào khi nhìn đàn em thi đấu. Anh cười và nói: "Tôi không lên thảm được nữa, nhưng tôi nhớ từng nhịp của người khác. Nhớ giùm người ta cũng là một nghề.".

Trước khi đăng bài, tôi luôn dành thời gian để kiểm tra tên. Phiên âm, quê quán, biệt danh của từng vận động viên, rồi ghi chú cách người địa phương gọi họ. Có người ở quê được gọi là "con nhỏ đánh kiếm", có người được gọi là "thằng Tư bay". Những cách gọi đó không xuất hiện trong bảng kết quả, nhưng chúng là dấu vết cho thấy môn này vẫn còn sống trong ký ức của một nơi nào đó.

Một lần tôi đến nhà một cựu vận động viên ở ngoại ô. Căn nhà nhỏ, trong góc có một chiếc cúp bạc đã xỉn màu, phủ khăn. Mẹ anh bưng ra một ly nước mía, rồi kể: ngày xưa, mỗi lần con thi, bà đi xe buýt ba chặng để tới xem, nhưng ngồi ở hàng ghế cuối, không dám làm phiền con. Bà không biết gì về luật nandu. Bà không biết năm điểm với ba điểm là gì. Bà chỉ biết con mình được điểm cao hay thấp, và biết con mình có vui hay không. Đó là toàn bộ chuyên môn của bà. Và có lẽ, đó cũng là toàn bộ thứ cần thiết.

Điểm bùng vỡ. Ở vòng chung kết giải quốc gia mùa này, tôi chứng kiến một khoảnh khắc mà tôi sẽ nhớ rất lâu. Một vận động viên trẻ bước lên thảm trong lượt thi cuối cùng, lượt quyết định. Anh khai báo độ khó cao, cao hơn tất cả các đối thủ. Cả nhà thi đấu biết rằng chỉ cần thành công, anh sẽ vô địch. Anh bắt đầu bài thi. Mọi thứ rất đẹp. Đến tổ hợp nhảy cuối, anh xoay 540 độ, tiếp đất. Chân phải chạm thảm, đầu gối khuỵu xuống hơi quá, tay chạm nhẹ xuống nền. Một lỗi nhỏ. Nhưng nhỏ là đủ.

Điểm công bố: 9.42. Anh đứng đó, thở, rồi cúi đầu chào ban giám khảo và khán giả. Người thắng cuộc thi là người khai báo độ khó thấp hơn, chơi an toàn và kết thúc với 9.45.

Sau buổi thi, tôi đứng bên ngoài nhà thi đấu, nơi một nhóm người hâm mộ địa phương đang tụ tập. Một bác đàn ông hỏi: "Tại sao thằng nhỏ làm đẹp mà không thắng?". Tôi giải thích về độ khó, về mức trừ, về cán cân. Bác nghe, gật gù, rồi nói: "Hèn chi tui coi hoài không hiểu. Thì ra điểm cao thấp không nằm ở cái đẹp.".

Đó là lúc tôi nhận ra: vấn đề của môn này không phải là thiếu tài năng. Vấn đề là thiếu một cầu nối giữa con số trên màn hình và trái tim của người ngồi xem. Một tràng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể. Và người kể không chỉ kể chuyện thắng thua, mà phải kể chuyện cái 0.03 được tạo ra như thế nào, mất đi như thế nào, và ai là người gánh nó.

Ai ở lại sau cùng. Tôi đến đây không phải để ghi bàn, mà để ghi lại những người đã ghi bàn. Trong quyền thuật, không có bàn thắng. Chỉ có động tác. Nhưng có những người đã tạo ra động tác, và không bao giờ được gọi tên.

Huấn luyện viên trưởng của một đội mà tôi theo chân đã ngoài năm mươi tuổi. Ông đã huấn luyện gần ba mươi năm, đào tạo ra nhiều thế hệ vận động viên, nhưng chỉ được nhắc đến khi học trò giành huy chương. Những lúc khác, ông đứng ngoài lề, tay cầm tờ giấy khai báo độ khó, mắt dán vào bảng điểm. Ông nói với tôi: "Tui hết thời lên thảm rồi. Giờ tui chỉ đứng đây. Mà đứng đây lâu dữ lắm, không ai thấy đâu.". Tôi hỏi ông có thấy tiếc không. Ông nói không. Rồi ông im lặng một lúc, và thêm: "Tiếc thì tiếc, nhưng nghề nó vậy. Cái sàn này cần người ngồi ngoài coi nó còn sạch hay không.".

Một câu nói khác tôi ghi lại được: "Có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi.". Trong quyền thuật, chờ đợi là chuyện thường ngày. Chờ tới lượt thi. Chờ hội ý. Chờ công bố điểm. Chờ cuộc họp giám định. Chờ năm sau. Cả một mùa giải quyền thuật là một chuỗi những lần chờ đợi, và phần lớn người ta không chờ được tới lúc tỏa sáng.

Nhìn về trước. Trước khi rời Bình Dương, tôi có dịp ghé lại nhà thi đấu vào một buổi sáng không có giải. Sàn gỗ đã lau, ghế đã xếp, không có ai. Tôi đứng ở góc thảm nơi hôm trước cô gái kia ngồi bệt xuống sau khi được 9.56, và tôi nhìn xuống mặt sàn. Không có dấu vết gì. Không có mồ hôi, không có nước mắt, không có dấu chân. Cái sàn không nhớ ai cả. Chỉ có con người nhớ nhau.

Rời khỏi đó, tôi nghĩ tới chuyện mùa giải sau. Sẽ có những tờ giấy khai báo độ khó mới. Sẽ có những tổ hợp nhảy cao hơn. Sẽ có những vận động viên khác ngồi bệt bên thảm. Và sẽ lại có những tràng vỗ tay không ai nghe. Nhưng nếu chúng ta chịu ngồi lại, chịu học cách đọc bảng điểm, chịu hỏi vì sao một gót chân chạm trước bàn chân lại làm người ta mất huy chương, thì có thể một ngày nào đó, nhà thi đấu sẽ không còn trống như vậy nữa.

Bởi vì một môn võ không chết khi nó thua. Nó chết khi không còn ai ngồi lại để hiểu nó vì sao thắng, vì sao thua. Và câu hỏi tôi mang theo sau chuyến đi này không phải là ai sẽ vô địch mùa sau. Câu hỏi là: sẽ có bao nhiêu người chịu ngồi lại trong nhà thi đấu trống, đủ lâu, để nghe thấy tiếng bíp của một bảng điểm vừa công bố, và hiểu rằng ở phía sau con số ấy là mười hai năm của một con người.